Hitte in Santiago

Hoe de combinatie van historische ongelijkheid en klimaatverandering de kwetsbaarheid van Santiago voor extreme hitte vergroot. 

Hittegolven vormen een groeiende bedreiging voor de gezondheid en leefbaarheid van Santiago.¹ In 2023 leidden recordtemperaturen tot natuurbranden, zware luchtvervuiling en extra druk op de gezondheidszorg. Daarop werd het hitteprotocol Código Rojo ingevoerd, met maatregelen voor o.a. scholen, zorginstellingen en mensen die buiten werken, zoals in de bouw en informele economie.²

De directe en indirecte gevolgen van hitte treffen vooral bewoners van armere wijken, doordat daar minder groen aanwezig is en de bebouwingsdichtheid hoger ligt.³ Ook vallen hittegolven in Santiago vaak samen met luchtvervuiling, vooral door ozonvorming en de beperkte luchtcirculatie omdat de stad in een “kom” ligt.²

Hoe historische ongelijkheid, neoliberale economische hervormingen en stedelijke groei samen hebben geleid tot een stad waarin welvaart en armoede sterk ruimtelijk gescheiden zijn.

Deze ruimtelijke ongelijkheid heeft wortels in het koloniale verleden van de stad. Santiago werd in 1541 gesticht door de Spaanse veroveraar Pedro de Valdivia en ontwikkelde zich vanuit het koloniale centrum langs duidelijke sociale scheidslijnen. Welvarende bevolkingsgroepen, vaak onderdeel van de Spaanse koloniale elite, vestigden zich op gunstige locaties met meer ruimte en toegang tot groen en water, terwijl armere en inheemse gemeenschappen werden verdrongen naar minder aantrekkelijke delen aan de rand van de stad.⁴

Vanaf de jaren 1940 groeide Santiago snel door migratie vanaf het platteland. Door een tekort aan betaalbare woningen ontstonden informele nederzettingen aan de randen van de stad, vaak met weinig infrastructuur en voorzieningen.⁵

Na de staatsgreep tegen de socialistische regering van Allende van 1973 voerde het regime van Pinochet grootschalige neoliberale hervormingen door. De grondmarkt werd geliberaliseerd en publieke voorzieningen werden deels geprivatiseerd. Sociale woningbouw werd veelal gebouwd op goedkope grond aan de periferie, vooral in het zuiden en westen van de stad.⁶ Hoewel deze hervormingen economische groei stimuleerden, namen sociale verschillen aanzienlijk toe. Deze spanningen kwamen opnieuw tot uiting tijdens de grootschalige protesten van 2019, waarin ongelijkheid en hoge kosten van basisvoorzieningen centraal stonden.

Deze ongelijkheid is nog altijd zichtbaar in de ruimtelijke verdeling van Santiago. Welvarende wijken liggen in het oosten, aan de voet van de Andes. Daar is meer groen, zijn meer voorzieningen en zorgen de hogere ligging en betere luchtcirculatie voor minder blootstelling aan smog en extreme hitte.⁷

In armere wijken in het westen en zuiden is juist minder groen en schaduw, terwijl bewoners vaker te maken hebben met luchtvervuiling en hitte.³ Straten, markten en plekken rond OV-knooppunten worden daar intensief gebruikt voor boodschappen op de markt, andere (informele) handel en sociale activiteiten.⁸ Dit maakt de ongelijkheid extra scherp: publieke ruimte is cultureel en sociaal belangrijk, maar de kwaliteit ervan is vaak laag. Buitenruimte is juist op plekken waar mensen er afhankelijk van zijn ongezond.

¹ Gobierno Regional Metropolitano de Santiago, Gobierno Regional presenta protocolo de acción para proteger la salud de los ciudadanos en días de calor extremo en la RM (2022), beschikbaar via: https://www.gobiernosantiago.cl/2022/12/14/gobierno-regional-presenta-protocolo-de-accion-para-proteger-la-salud-de-los-ciudadanos-en-dias-de-calor-extremo-en-la-rm/

² Raúl Cordero e.a., Compound climate-pollution extremes in Santiago de Chile (Scientific Reports, 2023), beschikbaar via: https://www.nature.com/articles/s41598-023-33890-w

³ Luis Inostroza, Matías Palme en Francisco de la Barrera, A Heat Vulnerability Index: Spatial Patterns of Exposure, Sensitivity and Adaptive Capacity for Santiago de Chile (PLOS ONE, 2016), beschikbaar via: https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0162464

⁴ Memoria Chilena, Marginalidad social en Santiago (1850–1920) (Biblioteca Nacional de Chile), beschikbaar via: https://www.memoriachilena.gob.cl/602/w3-article-742.html

⁵ Memoria Chilena, Poblamiento: Santiago (1930–2006) (Biblioteca Nacional de Chile), beschikbaar via: https://www.memoriachilena.gob.cl/602/w3-article-93813.html

⁶ Sonia Roitman, The Emergence of Gated Communities in the Poor Periphery: Reflections on the Urban Segregation and Social Integration in Santiago, Chile (2008), beschikbaar via: https://escholarship.org/uc/item/31b359g4

⁷ Pablo Sarricolea, Pamela Smith, Hugo Romero-Aravena, Roberto Serrano-Notivoli, Magdalena Fuentealba en Oliver Meseguer-Ruiz, Socioeconomic inequalities and the surface heat island distribution in Santiago, Chile (Science of the Total Environment, 2022), beschikbaar via: https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0048969722022458

⁸ Lissette Aliaga Linares, Socio-Spatial Implications of Street Market Regulation Policy: The Case of Ferias Libres in Santiago de Chile (UNU-WIDER Working Paper, 2011), beschikbaar via: https://www.wider.unu.edu/publication/socio-spatial-implications-street-market-regulation-polic

CHO Santiago, Chile - maart 2022